در دنیای امروز که تغییرات سریع، عدم قطعیتهای سیاسی-اقتصادی و شوکهای ناگهانی به بخشی جداییناپذیر از محیط کسبوکار تبدیل شدهاند، تفکیک و درک صحیح مدیریت ریسک (Risk Management) و مدیریت بحران (Crisis Management) نه تنها یک مزیت رقابتی، بلکه شرط بقای سازمانهاست. این مقاله با نگاهی استراتژیک به تشریح این دو مفهوم، وجوه اشتراک و تمایز آنها و ارائه چارچوبی عملیاتی میپردازد.
چرا تفکیک مدیریت ریسک و بحران حیاتی است؟
بسیاری از سازمانها این دو مفهوم را یکسان میپندارند، در حالی که هر یک دوره زمانی، هدف و مجموعه اقدامات متمایزی دارد:
- مدیریت ریسک: نگاهی پیشگیرانه و آیندهنگر دارد و بر کاهش احتمال وقوع رویدادهای منفی متمرکز است.
مدیریت بحران: نگاهی واکنشی و اکنوننگر دارد و بر کاهش تأثیرات رویدادی که در حال وقوع است تمرکز میکند.
بخش ۱: مدیریت ریسک؛ هنر پیشبینی و پیشگیری
مدیریت ریسک فرآیندی نظاممند و مستمر برای شناسایی، تحلیل، ارزیابی و درمان ریسکهایی است که اهداف مدیریت استراتژیک سازمان را تهدید میکنند.
۱.۱ اهداف کلیدی:
- شناسایی ریسکهای استراتژیک، عملیاتی، مالی و اعتباری.
- کاهش احتمال وقوع ریسکها از طریق کنترلهای داخلی و اقدامات پیشگیرانه.
- حفاظت از داراییها، شهرت و ذینفعان سازمان.
۱.۲ چرخه حیات مدیریت ریسک:
- شناسایی ریسک: استفاده از روشهایی مانند طوفان فکری و تحلیل SWOT.
- تحلیل ریسک: ارزیابی احتمال وقوع (P) و شدت تأثیر (I) که سطح ریسک با رابطه $R=P \times I$ محاسبه میشود.
- درمان ریسک: انتخاب استراتژی مناسب مانند اجتناب، کاهش، انتقال (بیمه) یا پذیرش ریسک.
بخش ۲: مدیریت بحران؛ هنر پاسخ و بازیابی
مدیریت بحران به مجموعه اقدامات و فرآیندهایی اطلاق میشود که یک سازمان برای پاسخدهی مؤثر، کنترل و بازیابی از یک رویداد غیرمنتظره و با تأثیر بالا طراحی و اجرا میکند.
مراحل پنجگانه مدیریت بحران:
- آمادگی: تدوین طرح مدیریت بحران، تشکیل تیم بحران و برگزاری دورههای شبیهسازی.
- شناسایی و ارزیابی: تشخیص سریع بحران و ارزیابی اولیه دامنه و شدت آن.
- واکنش و مهار: اجرای طرح، برقراری ارتباط شفاف با ذینفعان و بسیج منابع.
- بازیابی: آغاز فرآیند بازگشت به حالت عادی و ارزیابی خسارات.
- آموزش و بهبود: تحلیل عملکرد تیم بحران و بهروزرسانی طرح بر اساس آموختهها.
بخش ۳: جدول مقایسهای مدیریت ریسک و مدیریت بحران
| معیار | مدیریت ریسک | مدیریت بحران |
| نگرش زمانی | پیشگیرانه (قبل از وقوع) | واکنشی (حین و پس از وقوع) |
| هدف اصلی | کاهش احتمال وقوع رویداد منفی | کاهش تأثیر رویداد در حال وقوع |
| حالت ذهنی | تحلیلگرایانه و برنامهمحور | رهبریگرایانه و تحت فشار |
| ماهیت | نظاممند و مستمر | فوری، پویا و غیرمنتظره |
| خروجی | ماتریس ریسک و طرحهای کنترل | تیم بحران و ارتباطات بحران |
بخش ۴: نقطه اتصال؛ نقش مدیریت ریسک در جلوگیری از بحران
مؤثرترین راه برای مدیریت یک بحران، جلوگیری از وقوع آن است. یک برنامه مدیریت ریسک قوی میتواند ریسکهای با احتمال کم ولی تأثیر بالا را شناسایی کرده و کنترلهای پیشگیرانه را اجرا نماید. در واقع، مدیریت ریسک سوخت لازم برای موتور آمادگی مدیریت بحران را تأمین میکند.
جمعبندی و پیام کلیدی
مدیریت ریسک و مدیریت بحران دو روی یک سکه هستند که «سکه بقا و رشد سازمانی» نام دارد. سازمانهای پیشرو به جای انتخاب بین این دو، یک حلقه پیوسته از پیشبینی، پیشگیری، آمادگی، پاسخ و یادگیری ایجاد میکنند.
مدیریت ریسک و مدیریت بحران دو روی یک سکه هستند؛
سکهای به نام «بقا و رشد سازمانی».
سازمانهای پیشرو به جای انتخاب بین این دو، یک حلقه پیوسته از پیشبینی، پیشگیری، آمادگی، پاسخ و یادگیری ایجاد میکنند؛
حلقهای که فقط با آموزش مدیران برای دوره مدیریت گذار از بحران کامل میشود، نه با ابزارهای مقطعی.
بحرانها با ابزار حل نمیشوند؛ با تغییر نگرش مدیریت حل میشوند. آینده از آن سازمانهایی است که این دو را در DNA رهبری خود جاری سازند.
