بیش از ۹۸ درصد مردم امروز سرمایه خود را در نظام بانکی نگهداری می‌کنند. اما تاریخچه بانکداری فقط یک روایت تاریخی نیست؛ بلکه مسیری است که نشان می‌دهد چگونه اعتماد، سرمایه و قدرت اقتصادی در طول زمان شکل گرفته است.
برای مدیران عامل و رهبران کسب‌وکار، درک تحول بانکداری تنها به شناخت گذشته محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم تسلط بر مفاهیمی مانند مدیریت مالی ریسک، سرمایه‌گذاری و نوآوری است؛ مهارت‌هایی که به‌صورت ساختاری و کاربردی در دوره مدیریت کسب‌وکار آموزش داده می‌شوند و نقش مستقیمی در بهبود تصمیم‌گیری‌های استراتژیک دارند.

تاریخچه بانکداری در ایران و جهان داستان جذابی است از این‌که چگونه جوامع بشری روش‌هایی را برای ذخیره، مبادله و ایجاد ارزش در طول زمان توسعه داده‌اند. در این مقاله از مدرسه کسب و کار ماهان نگاهی به تاریخچه بانکداری در ایران و جهان داشته باشیم.

تاریخچه بانکداری

تاریخچه بانکداری به بین‌النهرین باستان، در حدود ۲ هزار سال قبل از میلاد، جایی که اولین شکل اعطای وام رخ داد، باز می‌گردد. معابد که اغلب به‌عنوان اولین بانک‌ها شناخته می‌شدند، مانند مخزنی برای اقلام با ارزش و غلات عمل می‌کردند و کشیشان این منابع را به کشاورزان و بازرگانان قرض می‌دادند.

علاوه بر این، معابد مسئولیت نگهداری سوابق این معاملات را برعهده داشتند و سبب به‌وجود آمدن مفهوم حسابداری شدند.

در یونان باستان، مفهوم بانکداری با پیدایش وام‌دهندگان و سپرده‌گذاران خصوصی تکامل بیشتری یافت. در حدود ۶۰۰ سال قبل از میلاد، دولت‌شهر یونانی آتن اولین سیستم استاندارد ضرب سکه را معرفی کرد که تجارت را تسهیل و به رشد فعالیت‌های بانکی کمک کرد.

بانک چیست و چرا نقش محوری در اقتصاد دارد؟

بانک‌ها نهادهایی هستند که خدماتی مانند:

• پذیرش سپرده
• اعطای وام
• انتقال پول
• مدیریت نقدینگی و ارز

را ارائه می‌دهند.

در واقع، بانک‌ها ستون فقرات اقتصاد مدرن‌اند و بدون آن‌ها رشد تجارت، توسعه صنعتی و مقیاس‌پذیری کسب‌وکارها ممکن نیست.

تاریخچه بانکداری؛ آغاز از تمدن‌های باستانی

نخستین نشانه‌های بانکداری در بین‌النهرین

ریشه‌های تاریخچه بانکداری به حدود ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد در بین‌النهرین بازمی‌گردد. در آن دوران:

• معابد و کاخ‌ها نقش بانک را ایفا می‌کردند
• غلات، فلزات گران‌بها و کالاهای ارزشمند نگهداری می‌شد
• وام‌دهی به کشاورزان و بازرگانان انجام می‌گرفت

ثبت معاملات روی لوح‌های گِلی، پایه‌گذار شکل‌گیری حسابداری شد.

یونان و روم؛ تولد بانکداری سازمان‌یافته

بانکداری در یونان باستان

در حدود ۶۰۰ سال قبل از میلاد، یونانیان با معرفی سکه‌های استاندارد، تجارت را متحول کردند. بانکداران خصوصی و صرافان، خدمات سپرده‌گذاری و وام‌دهی را توسعه دادند.

نظام بانکی در امپراتوری روم

رومی‌ها با الگوبرداری از یونان:

• بانک‌های دولتی (Mensae) برای امور حکومتی ایجاد کردند
• بانک‌های خصوصی (Argentariae) برای بازرگانان و شهروندان توسعه یافت

این شبکه بانکی، تجارت فرامرزی را در سراسر امپراتوری روم ممکن ساخت.

افول و احیای بانکداری در اروپا

با سقوط امپراتوری روم در قرن پنجم میلادی، بانکداری در اروپا دچار رکود شد. بی‌ثباتی سیاسی باعث شد:

• مبادله کالا به کالا دوباره رایج شود
• تنها کلیساها و صومعه‌ها نقش نگهداری دارایی را بر عهده بگیرند

اما از قرن ۱۱ میلادی، با رونق تجارت و جنگ‌های صلیبی، بانکداری بار دیگر احیا شد.

ایتالیا؛ نقطه عطف تاریخچه بانکداری مدرن
در قرون وسطی، شهرهایی مانند:

• فلورانس
• ونیز
• جنوا

به مراکز اصلی بانکداری اروپا تبدیل شدند.

در این دوره ابزارهای کلیدی بانکداری شکل گرفت:

• برات
• حسابداری دوطرفه
• مشارکت‌های مالی

حتی واژه «Bank» از کلمه ایتالیایی Branco گرفته شده است.

تاریخچه بانکداری در جهان

ریشه و تاریخچه بانکداری را می‌توان در تمدن‌های باستانی مانند بین‌النهرین، مصر، هند، چین، یونان و روم جست‌وجو کرد. این جوامع از اشکال مختلف مانند غلات، گاو، صدف، سکه‌های فلزی و اسکناس‌های کاغذی برای تسهیل تجارت و بازرگانی استفاده می‌کردند.

بازرگانان را می‌توان اولین وام‌دهندگان در دنیای بانکداری آن زمان معرفی کرد؛ زیرا آن‌ها همیشه مقداری پول را ذخیره می‌کردند و آن پول را به افرادی که نیاز داشتند با بهره‌ قرض می‌دادند. همچنین گاهی پول‌های خود را با ارزهای مختلف مبادله می‌کردند.   

توسعه بانکداری از شمال ایتالیا در سراسر امپراتوری مقدس روم و در قرن 15 و 16 به شمال اروپا گسترش یافت. به‌دنبال آن تعدادی نوآوری مهم در آمستردام و در جمهوری هلند در قرن هفدهم و در لندن در قرن هجدهم رخ داد. همچنین در طول قرن بیستم، پیشرفت‌های مخابراتی و محاسباتی، تغییرات عمده‌ای را در عملیات بانک‌ها ایجاد کرد و که باعث شد بانک‌ها به‌طرز چشمگیزی از نظر اندازه و گستردگی جغرافیایی افزایش یابند. این در حالی بود که اولین ورشکستگی بانک‌ها برای مدیریت بحران مالی سال‌های 2007 و 2008 رخ داد که باعث شد بسیاری از بانک‌های بزرگ در جهان تعطیل شوند و همین آغازی برای تحولات در مورد مقررات بانکداری بود.

در قرن بیستم بانک‌ها به شکلی که ما امروزه می‌بینیم، ظاهر شدند. در واقع، بسیاری از فناوری‌هایی که در طول قرن بیستم توسعه یافتند مانند سیستم‌های خودپرداز و پرداخت‌های سوئیفت امروزه در بانک‌ها هنوز مورد استفاده قرار می‌گیرند.  

بانکداری اغلب در خط مقدم پیشرفت تکنولوژی مدرن قرار دارد. به‌عنوان مثال، دستگاه‌های خودپرداز در دهه 60 برای کمک به سپرده‌گذاران برای دسترسی به وجوه خود پس از ساعت کاری ایجاد شدن. اخیراً نیز سیستم‌های پرداخت الکترونیکی با کمک اینترنت، تجارت مدرن را متحول کرده‌اند.

60 سال پس از توسعه اولین دستگاه خودپرداز، فناوری بانکداری با کارت‌های اعتباری و برنامه‌های تلفن همراه کاملاً دگرگون شده است. برنامه‌های بانکداری در تلفن همراه دسترسی به سپرده‌ها و پرداخت‌های الکترونیکی را به صورت آنی و تقریباً از هر کجا ممکن ساخته است. همچنین در چند سال اخیر، نسل جدیدی از فناوری مالی که فین تک نامیده می‌شود، ظهور کرده است.

فن‌آوری مالی پیشرفته که با اصطلاح فین‌تک شناخته می‌شود، تقریباً تمام جنبه‌های بانکداری سنتی را متحول کرده است. اکنون اپلیکیشن‌ها در حال جایگزینی افتتاح و مدیریت حساب‌های سنتی شده‌اند که می‌تواند انتظار داشت که رشد بانکداری آنلاین بیشتر از بانک‌های سنتی در آینده ادامه خواهد داشت.

فین‌تک همچنین فرآیندهای دستی قبلی مانند پرداخت به فروشندگان و پردازش تراکنش‌ها را بهبود بخشیده است. این احتمال وجود دارد که در آینده، فین‌تک در قلب نوآوری بانکی باقی خواهد ماند.

انقلاب صنعتی و تولد بانک‌های مدرن

بین قرن ۱۷ تا ۱۹، به‌ویژه در بریتانیا:

• بانک انگلستان اولین اسکناس‌ها را منتشر کرد
• چک، بهره سپرده و خدمات بانکداری کلاسیک توسعه یافت

این تحولات هم‌زمان با انقلاب صنعتی، امکان تأمین مالی پروژه‌های بزرگ را فراهم کرد.

قرن بیستم؛ بانکداری در عصر فناوری

در قرن بیستم:

• دستگاه‌های خودپرداز (ATM) معرفی شدند
• شبکه‌های بین‌المللی پرداخت مانند SWIFT شکل گرفت
• بانک‌ها به نهادهایی جهانی تبدیل شدند

اما بحران مالی ۲۰۰۸ نشان داد که مدیریت ریسک بانکی چقدر حیاتی است.

فین‌تک؛ فصل جدید تاریخچه بانکداری

امروزه فناوری‌های مالی (FinTech):

• بانکداری موبایلی
• پرداخت‌های دیجیتال
• مدیریت هوشمند دارایی

را متحول کرده‌اند.

بانکداری از یک نهاد فیزیکی به یک تجربه دیجیتال همیشه در دسترس تبدیل شده است.

قدیمی‌ترین بانک‌های جهان

Bank Berenberg (آلمان – ۱۵۹۰): یکی از قدیمی‌ترین بانک‌های خصوصی جهان

Banca Monte dei Paschi di Siena (ایتالیا – ۱۴۷۲): قدیمی‌ترین بانک فعال جهان

Bank of Saint George (جنوا – ۱۴۰۷): نخستین بانک دولتی

تاریخچه بانکداری در ایران

نخستین بانک‌ها در ایران

• بانک شاهنشاهی ایران (۱۲۶۷ شمسی)
• نخستین بانک با حق انحصاری انتشار اسکناس

بانک‌های ملی و توسعه‌ای

• بانک سپه (۱۳۰۳)
• بانک ملی ایران (۱۳۰۷)

پس از انقلاب ۱۳۵۷، بانکداری بدون ربا و ادغام بانک‌ها، ساختار بانکی ایران را به‌طور اساسی تغییر داد.

تاریخچه بانکداری در ایران

اولین بانک مدرن ایران، بانک نوین شرقی متعلق به بریتانیا بود که در سال 1206 در تهران افتتاح شد و در شهرهای مشهد، تبریز، رشت، اصفهان، شیراز و بوشهر نمایندگی داشت. این بانک بعدها به بانک شاهنشاهی ایران تغییر نام داد  و تا سال 1310 از انحصار انتشار اسکناس و انجام معاملات ارزی برخوردار بود.

در آن دوران نفوذ روسیه در ایران در بخش بانکداری نیز مشهود بود؛ زیرا بانک قرض‌الحسنه روسیه در سال 1268 در تهران و چندین شهر شمالی تأسیس شد. این بانک تا سال 1295 عمدتاً در خدمت منافع دولت روسیه و شهروندان آن در ایران بود و اسکناس نیز منتشر می کرد. بانک قرض‌الحسنه روسیه بعدها به تصرف دولت ایران درآمد و به بانک ایران تغییر نام داد.

اولین بانک ایرانی بانک سپه بود که در سال 1303 با نام بانک ارتش پهلوی افتتاح شد با سرمایه صندوق بازنشستگی ارتش تأسیس و هدف اصلی آن مدیریت و تأمین مالی ارتش بود. با این‌حال، به سرعت این بانک فعالیت خود را به شهرهای بزرگ گسترش داد و نام، اساسنامه و مأموریت خود را برای رفع نیازهای تجارت و سایر فعالیت‌های اقتصادی ایران تغییر داد. بانک سپه برای بیش از 9 سال تبدیل به بزرگترین بانک ایران شد.

اولین بانک ملی ایران، بانک ملی در 28 مرداد 1307 با سرمایه اولیه‌ی 20 میلیون ریال راه‌ندازی شد. فعالیت‌های این بانک در ابتدای راه شامل پذیرش سپرده، پذیرش اسناد تجاری داخلی و خارجی و ارائه وام و اعتبار بود اما بعدها یعنی در سال 1310 وظایف انتشار اسکناس و انجام معاملات ارزی را از بانک شاهنشاهی برعهده گرفت.

در دهه‌های 1338 و 1348 بانکداری در ایران به‌دلیل افزایش درآمدهای نفتی، توسعه اقتصادی و برنامه‌های رفاه اجتماعی با رشد و گسترش سریعی همراه بود. در این دوره چند بانک جدید مانند بانک توسعه صنعتی (۱۳۴۰)، بانک توسعه صادرات (۱۳۵۸) و بانک سازمان تامین اجتماعی (۱۳۵۴) تأسیس شد. همچنین در آن دوران تعداد شعب بانک‌های ایرانی نیز از 274 شعبه به 3307 شعبه افزایش یافت.

بانکداری و خدمات بانکی در ایران در آن سال‌ها شامل افتتاح حساب‌های پس‌انداز، گواهی سپرده، اعتبار اسنادی، چک‌های مسافرتی و غیره بود.

با این حال، بخش بانکی در ایران پس از انقلاب اسلامی 1357 دستخوش دگرگونی اساسی شد. دولت جدید اعلام کرد که همه بانک‌ها باید بر اساس اصول شریعت بدون ربا فعالیت کنند. این بدان معنا است که بانک‌ها نمی‌توانستند وام‌ها یا سپرده‌ها را دریافت کنند و سود بپردازند، بلکه مجبور بودند از قراردادهای مشارکتی در سود یا کارمزد استفاده کنند. دولت همچنین تمامی بانک‌های خصوصی را با بانک‌های دولتی ادغام کرد. در نتیجه تا سال 1362 تنها 6 بانک تجاری- دولتی در ایران فعالیت می‌کردند که شامل بانک ملی، بانک سپه، بانک تجارت، بانک ملت، بانک صادرات و بانک رفاه بود.

با این‌حال بخش بانکی در ایران در سال‌های اخیر دستخوش اصلاحات و تغییراتی برای بهبود عملکرد و کارآیی خود شده است که برخی از آن‌ها شامل خصوصی‌سازی برخی از بانک‌های دولتی. معرفی مؤسسات اعتباری خصوصی،  ارائه خدمات ارزهای خارجی و غیره است.

جمع‌بندی: تاریخچه بانکداری و آینده کسب‌وکارها

تاریخچه بانکداری نشان می‌دهد که بانک‌ها همواره با فناوری، سیاست و نیازهای اقتصادی تکامل یافته‌اند.

برای مدیران عامل، شناخت این مسیر:

• درک بهتر از ریسک مالی
• تصمیم‌گیری هوشمندانه‌تر
• و آمادگی برای آینده بانکداری دیجیتال

را به همراه دارد.